Ongedocumenteerden in Nederland

Hoe ver zijn we gekomen in 2015?

Samen met Dokters van de Wereld en de Stichting LOS bracht Amnesty Nederland in maart een rapport uit over het gebruik van de isolatiecel in vreemdelingendetentie. Naar aanleiding van dat rapport werd in de Tweede Kamer over dit onderwerp gesproken. Resultaat: Staatssecretaris Teeven van Veiligheid en Justitie zorgde voor een snelle ingebruikname van bodyscans, die de in het rapport gehekelde visitaties deels overbodig maken. Daarnaast moesten hij en zijn opvolger Dijkhoff hun ambitie om isolatie zo veel mogelijk te voorkomen, uitspreken en bevestigen. De bevindingen van het rapport werden echter onvoldoende meegenomen in een in oktober gepresenteerd wetsvoorstel ter aanpassing van de Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring. Het wetsvoorstel brengt op een aantal punten verbetering, maar schiet helaas ook op veel punten tekort. Zo blijft het detentieregime zeer  repressief en zijn de regels vrijwel gelijk aan die in een strafrechtelijke detentie. Amnesty leverde commentaar op het wetsvoorstel, en lichtte dit op uitnodiging toe tijdens een rondetafelbijeenkomst. Resultaat: Kamerleden stelden naar aanleiding daarvan vragen over de wet, die voorjaar 2016 in de Tweede Kamer wordt behandeld.

Amnesty hamerde erop dat ongedocumenteerden in Nederland onvoorwaardelijke toegang moeten hebben tot adequate voorzieningen, in overeenstemming met een uitspraak van het Europese Comité voor Sociale Rechten. Maar het kabinet stelde daar in het bed-bad-broodakkoord, dat het in april sloot, voorwaarden aan. Amnesty concludeerde dat het akkoord niet voldoet aan het recht op opvang voor migranten. Helaas oordeelden de Centrale Raad van Beroep en de Raad van State eind november dat de overheid voorwaarden mag stellen aan de opvang van ongedocumenteerden. Gelukkig bieden tal van gemeenten op dit moment wél (een vorm van) opvang. Een aantal gemeenten heeft aangegeven daarmee te willen doorgaan, ondanks het nationale beleid. Een akkoord hierover met de overheid is nog niet bereikt.

Evaluatie

Het aantal mensen in vreemdelingendetentie is de afgelopen jaren fors gedaald. Dat is een belangrijke stap in de goede richting, maar voor Amnesty zeker nog geen voldoende eindresultaat. De discussie over vreemdelingendetentie richtte zich in 2015 op de nieuwe Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring. Vooralsnog zijn de verbeteringen met betrekking tot het repressieve regime in de wet te gering. Het wetgevingsproces is nog gaande en binnenkort zal Amnesty opnieuw met een rapport komen over kwetsbare mensen in vreemdelingendetentie.

Door de vluchtelingencrisis is het thema mensenrechten voor ongedocumenteerden op achterstand geraakt en dat maakt het lastig om verbeteringen te bewerkstelligen. De grote media-aandacht voor achtergronden en individuele verhalen hebben (zeker in eerste instantie) het draagvlag voor opvang van vluchtelingen vergroot. De negatieve berichtgeving en angst onder de bevolking Hebben echter negatieve effecten gehad voor het medeleven met de ongedocumenteerden in Nederland, zeker voor de groep van wie het asielverzoek is afgewezen of die hier zijn gekomen om te werken.

Hoe gaan we verder in 2016?

Amnesty zal voorafgaand aan de behandeling van de Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring – in aanvulling op het rapport over isoleercellen – een rapport uitbrengen over de positie van kwetsbare mensen in vreemdelingendetentie. Daarnaast komt er een onderzoeksrapport over mensenrechten tijdens uitzetting naar landen van herkomst. We zullen ons bovendien sterk blijven maken voor de basisrechten van mensen zonder verblijfsrecht.